• Gran dékatman a dat ki maké Péyi Gwadloup é Matinik

1492     Kristòf Kolon ka débaké asi tè Gwadloup é é Matinik, i ka mété sé péyi-lasa anba lòpsyon Lèspangn ki té voyé-y chaché on lòt tras pou pé alé woujwenn Lend. Mé sé davwa, van Latlantik chayé bato a Kristòf Kolon pli lwen chimen Lend lè i té an gran lanmè, kifè i vinn touvé bò Lakarayib. Sé pouki jòdi yo ka souvaman nonmé réjyon Lakarayib pa West Indies.

1635     Fransé ka mété Gwadloup é Matinik anba lòpsyon a-y. Ewopéyen ki ja fin bat épi Zendyen Kalinago ka dépòté Afriken pou pé sèvi yo bouzouk adan kolonni yo monté anlè kontinan mériken.

 1665     Kolbè, entandan a Lwi XIV ka ékri  Le Code noir. Sé liv lasa ka dékatyé tout vi a èsklav dépi lè yo fè jik lè yo mò, sa mèt-la pé oben pé pa fè mébosi kijan pou pini yo oben mayé yo.

 1791     22 out, èsklav Sendomeng ki anba jouk a Lafrans ka lévé gawoulé. Anmenmditan, Anglé é Pangnòl ka chaché rékipéré Sendomeng ki sé pli rich koloni anlè Fransé. 29 out 1793 gouvènè Sontonaks ka voté abolisyon a lèsklavaj Sendomeng. Sontonaks ké voyé 3 èsklav, on nèg, on milat é on blan douvan gouvèlman fransé pou yo pé èspliké pouki fo té aboli. An jan a-y, sété pou sé èsklav-la rédé-y goumé kont Anglé. Sé an moman lasa Tousen Louvèti ké vini é ké pran dirèksyon a péyi-ka épi Sontonaks.

 1794     Anglé ka kouri dèyè tout kolonni a Fransé ki sé Gwadloup, ki sé Matinik, ki sé Giyàn. Gouvèlman fransé ka mandé-y pouki fo pa fè menm biten ki Sontonaks : libéré èsklav pou mété Anglé dèwò. Sé Viktò Hig yo ké voyé épi dékré ki voté 4 févriyé 1794 prèmyé abolisyon a lèsklavaj. I ka débaké Gwadloup é ka ba èsklav libèté mé i pé ké janmé pé alé Matinik, kifè èsklav Matinik pa jan konnèt prèmyé abolisyon. Pannan 8 lanné, lè Viktò Hig é Lakròs ki ranplasé-y ké chapé sé ké sòlda nèg a lawmé fransé ki ké gidonné Gwadloup. Adan yo tini Pélaj, Delgrès, Ignas é Masoto.

 1802     An Frans, dépi 1799, sé Napoléyon Bonapawt ki ka koupé é ka raché. I désidé woumèt Nèg andidan lèsklavaj ki Gwadloup, ki Sendomeng épi lésé lèsklavaj koté i paté jen aboli. Pousa, i ka voyé jénéral Richpans Gwadloup é jénéral Lèklè Sendomeng.

Sendomeng, anba dirèksyon a Tousen Louvèti é Janjak Désalin, moun Sendomeng ka réisi gangné lagè-la ki angajé-la kont sòlda a Lèklè. E menmsi Lèklè ka réisi a pri Tousen Louvèti adan on zatrap, yo ka rivé bout épi sòlda Fransé. Sé konsa 1^yé janvyé 1804, Désalin ka déklaré lendépandans a Sendomeng ki ka divini Ayiti. Jis avan sa, Tousen ké mò 7 avril 1803 lajòl an Frans.

Pa koté Gwadloup, Ignas ka konpwann granbonnè lentansyon a Richpans, épi Masoto é dòt sòlda yo ka désidé fannkann anlè Pélag ki désidé rèspèkté lòd a Richpans. Ignas ka woujwenn Dèlgrès ki an réjyon Bastè. 9 mé Dèlgrès ka pran pozisyon kont lèsklavaj. 10 mé i ka sanblé sòlda a-y  anlè plas Bastè oti yo ka déklaré pisimé lanmò pasé lèsklavaj.  Apré Ignas monté Lapwent, Dèlgrès ka chapé Matouba. Ignas apré i byen goumé, ka kyouyé-y olyé yo kyenbé-y vivan. Dèlgrès kant-a-li ka préféré l ié tout sòlda a-y fè yo soté. 10 000 gwadloupéyen mò andidan lagè lasa oben adan réprésyon ki suiv. 16 juiyé 1802, lèsklavaj ja rétabli adan tout kolonni fransé.

 1815     Konvansyon Vyèn ka aboli latrèt. An Frans, sé apré twa dékré yo ké fin pa bout an 1831 épi latrèt.

 1833     Langlitè ka aboli lèsklavaj an kolonni a-y

 1848     Viktò Chèlchè ka fè gouvèlman fransé voté labolisyon a lèsklavaj. Mé avan dékré la rivé Matinik ké aboli 22 mé é Gwadloup 27 mé. Mé Giyàn sé lè dékré-la rivé gouvènè ké aboli 10 jwen. Rényon sé menmbiten ki ké fèt 20 désanm. Adan dòt péyi Lakarayib sé lontan plita abolisyon ké fèt.

 1854     Pou pé kontinyé travay latè kolon é gouvèlman fransé ké alé chaché Zendyen Lend ki sé kolonni a-yo.

 1946     Gwadloup, Giyàn, Matinik é Rényon ka vin dépatèman fransé. Sé dépité a sé péyi lasa kamandé gouvèlman fransé fè lalwa-la ki ké voté 22 mars 1946. Zendyen ki an sé péyi lasa ké vini fransé kyèk lanné apré.

 1959     Gawoulé a désanm 59 Matinik oti préfé Matinik ka  désidé voyé douvan tribinal militan kominis a OJAM ki sé on òganisasyon politik endépandantis. An bout a pwosè lasa, tout militan a OJAM ké libéré.

 1967     Gawoulé a mé 67 davwa travayè a batiman déklaré grèv jénéral pou yo mandé 2% ògmantasyon. 27 é 28 mé, préfé Bastè ka fè léjyonnè tiré anlè grévis é moun ki ka pasé an lari Lapwent. Ké tini plis ki 100 mò. Anfinaldikont, Travayè ké trapé 20% ògmantasyon mé pwosè a militan a GONG, òganisyon politik endépandantis ké diré plizyè lanné pou anfinaldikont yo lagé yo.

 1962 – 1982       Léta fransé ka mété atè BIMIDÒM pou pé lité kont chomaj ka anvayi Gwadloup épi Matinik m ésé osi davwa onlo jenn ka koumansé tini lidé a lendépandans ki ja vwè jou adan onlo kolonni fransé é anglé. Onlo Gwadloupéyen é Matinikè ké pati an Frans pa Bimidòm pou travay swa adan ladministrasyon swa adan lopital oben andidan lizin a loto oben an kaz a gwokyap. Sé konsa konminoté kréyòl a Gwadloupéyen é Matinikè fèt an Frans.

 1998     On gran maché a désandan a èsklav ké fèt an lari Pari 23 mé pou yo gloriyé é sonjé tout zansèt èsklav a-yo, davwa avan sé pito abolisyonnis, yo té ka gloriyé. Sé dépi maché lasa, dépité a Giyàn Krisyàn Tobira pòté mannèv é fè voté on lwa ka rikonnèt Latrèt éwopéyen fè Afriken épi Lèsklavaj an péyi Lakarayib konsidiré sé on Krim kont Limanité. Lalwa ka di, fo tini on dat an Frans pou sélébré labolisyon menmjan Gwadloup sé 27 mé, Giyàn 10 jwen, Matinik 22 mé é Rényon 20 désanm. Sé dat a 10 mé gouvèlaman fransé pran pannan désandan a èsklav ka kontinyé tou lé 23 mé gloriyé fanmi a-yo ki té èsklav menmsi yo ka kontinyé sélébré sé lézòt dat-la.

Jacha - Mé 2009