Kréyòl an kè oben kréyòl an tèt?

Tipawòl fonkè a Jacha - 19/10/2010

Tin lontan déja jouné Kréyòl ka ègzisté, lidé lasa sòti an kalkil a on krèy Kréyolopal "Bannzil Kréyòl". Adan gran sanblé yo nonmé "3ème Colloque International des Etudes Créoles, yo désidé sélébré Lang é kilti kréyòl épi on jouné kréyòl.
Sanblé lasa fèt Sentlisi é yo chwazi rèspèkté é pran 28 òktòb, jou péyi Dominik té ja ni on fèt : "Créole day".

É dépi 1982, Jouné kréyòl démaré é pran on bèl balan épi péyi Séchèl. Onlo péyi kréyolopal baké adan larèl lasa pou voyé zyé anlè patrimwàn, anlè éritaj é kilti kréyòl é sé konsa jòdijou tini jouné, simenn oben mwa kréyòl adan onlo péyi kréyolopal mé osi an tout lakou la kréyolopal ka viv. Monréyal, Langlitè é la Frans tini on jou oben on sézon alantou Jouné Kréyòl.

An lakou Paris, sé dépi bon enpé lanné jouné-la ka fèt byen gyòk, ka bigidi é ka woupran souf. Ki yo kriyé-y JIK pou Journée Internationale du Kréyòl, ki yo kriyé-y Jouné a Kréyòl oben Fèstival Karayib, dépi 1987 moun ki ka travay alantou kréyòl  désidé kalkilé asi plas a kréyòl an vi a touléjou a-yo, an fanmi a-yo é alantou a-yo.

Sé konsa yo té ka mandé-yo kréyòl poukisa? Ka pou fè épi lang lasa é dabòpouyonn ès sé on lang? Ola i pé menné nou é ka ou pé fè épi-y?

Sanblé apré sanblé, lanné apré lanné, lè nou ka gadé, sé menm kèsyon-la toujou atè davwa kréyòl toujou an kè an-nou isidan mé pòkò an tèt an-nou. Mé ès padavwa an péyi an-nou menm, kréyòl-la pa tini on plas? Sa vré tini onlo moun ka sèvi épi kréyòl oben ka goumé pou ba kréyòl on plas é on larèl, ki sé militan, mètlékòl, awtis, ékriven oben langannis mé ki istati a Kréyòl akaz?

Ès sé jis on lang? Ki plas a lang lasa? Ki sans nou pé ba Kréyòl lè nou menm an fit é fant anlè nou menm, anlè idantité an-nou, anlè kilti an-nou? Kijan pou fè? Annou gadé! Konmen òganisasyon ki an péyi an-nou, ki an péyi dèwò pé maké plis ki grantit a trak a-yo, a papyé a-yo adan on kréyòl byen gyòk, on kréyòl senk-é-kat byen doubout é ka rèspèkté larèl maké kréyòl pran jòdijou? Épi konmen moun nou pé kominiké an kréyòl adan vwazinaj an-nou? Kijan nou pé kontinyé asèpté sa, kijan?

Dépawfwa, nou ka baké Kréyòl adan politik kiltirèl, dòtfwa sé pou défann idantité an-nou. Ès apa tousenplèman adan on konba politik pou mété-y, lè ou ka vwè jan kréyòl andidan nanm an-nou, andidan kè an-nou é jan nou pé pa fè san-y? Anfinaldikont, lè ou gadé, Kréyòl-la adan menm katchimen-la nou adan la. Kifè ki an péyi an-nou ki an Frans nou adan on konba-lasentfanmi.

An lakou Paris, kréyòl toujou byen sizé andidan fanmi é ka byen vwayajé gras a chantè tradisyonnèl ki ka pòté-y ho. Mé ès sé yenki konsa, nou vlé kontinyé? Sa vré, solèy ka dousi é on ti soulajman ka fèt dètanzantan pou timoun an-nou ki lékòl isidan. An 2006, yo konmansé pasé bak kréyòl avè lègzamen obligatwa é an lanné 2010 lasa, zélèv an lakadémi Paris, Créteil é Versailles ka pasé bak épi lòpsyon kréyòl gwadloupéyen é matinikè. Kanta zafè a mètlékòl-la épi ta kréyòl giyanè é régnonnè, nou poko menm ka vwè on ti klèté. An lèspri a moun ki menné konba lasa, apa fè kréyòl rantré lékòl pas dòt lang rantré, sé padavwa yo ka kwè lè ou ka aprann on lang, ou ka aprann kilti é sivilizasyon a on pèp, kifè si kréyòl anlè ban lékòl sé Istwa a kréyolopal ki rantré é davwa fo kominoté kréyòl aprann Istwa a-yo la yo ka viv.

É ès sé anni sa, nou ni bizwen? É pou moun ki pa lékòl, ka nou ka fè? Ès nou ka kontinyé di, nou pa bizwen maké kréyòl davwa nou ja ka palé-y? Sa sé mèt-pawòl an-nou. Lè nou chèché on latilyé kréyòl yenki pou aprann li é maké kréyòl, nou pa ka touvé onlo é lè nou touvé sé toujou sé menm fòmatè-la ka goumé touléjou kon jou fèt pou fè kréyòl viv an sosyété, an asosyasyon é an lakou Paris. Oti tou lé moun ki frékanté latilyé kréyòl pasé? Pouki yo pa ka pran rèlèv lè yo opwen? Pouki sosyété pa ka dabòpouyonn fòmé fòmatè a-yo, ès yo préféré konté asi zyé alézòt pou dòmi? Kiplas nou ka ba sé fòmatè lasa? Kijan nou ké grandi isidan si nou pa ka défann mès é labitid an-nou, si nou pa ka ranjé zafè an-nou pou ni sa nou bizwen?

Lè nou ka gadé plas a pawòl maké jòdijou, nou oblijé ba kréyòl an plas anlè entènèt épi tout nichtwèl a-y si nou vlé alé pli lwen épi-y. Sa vlé di fo dépasé aprann li é maké kréyòl pou ralé on pli gwo braké é fonksyonné épi kréyòl. Òdinatè sé on zouti nou pé pa lésé atè, si nou vlé kréyòl kontinyé ègzisté, fo sèvi épi lang lasa pou pé palé anlè tout biten. Sa vlé di nou dakò kréyòl sé on lang kon tout dòt lang, kivlédi ou pé di tout biten épi-y san fè pon chichi ni gran wach : di jan lanmè-la ka waché anlè kay, kouté on ti zozyo chanté adan  lawouzé granbonmaten, palé a doulè a fanmi, dousiné kè a nègrès an-nou mé osi kalkilé anlè jan piti péyi anba lòpsyon a lé gwo, bokanté anlè grannonm ki rantré adan Listwa osi.

Anfinaldikont, adan on jouné kréyòl, ni onlo pawòl a palé ki adan ti sanblé, ki adan gransanblé, ni kalkil a méné si nou menm, si sa nou vlé kalenswa la nou yé. É nou menm nou menm? Ka nou ka fè épi jou lasa? Ka nou vlé? Ka nou anvi fè? Ka nou ka fè pou balansé kréyòl-la, pou bay on bèl balan é mété-y pi ho ki an kè an-nou, pou mété-y an tèt an-nou osi? Kijan nou ké sèvi épi-y? 

Mé ès on jou ké ni asé?

Jacha